Krzyż pokutny, symbol i znaczenie, zabytek

Krzyże pokutne to monolityczne, proste i surowe kamienne formy w kształcie krzyża wznoszone przez zabójców w miejscu popełnionego morderstwa. Zwyczaj stawiania krzyży w miejscu uśmiercenia ofiary, rozwinął się najprawdopodobniej około XIII wieku i był praktykowany do około XIX wieku. Obecnie na terenie Europy znajduje się 7000 takich krzyży, zaś w samych Niemczech około 4000 (!) Największym tego typu obiektem zabytkowym w Europie jest krzyż w Stargardzie.

Krzyż pokutny w Stargardzie

Krzyże pokutne wykonane były najczęściej z piaskowca, rzadziej z granitu, wapienia czy innej skały. Przeważnie te najstarsze były większych rozmiarów, młodsze wiekiem - mniejsze. Wspólną cechą charakterystyczną wszystkich pokutnych krzyży było umieszczenie ich w miejscu dokonania zbrodni i wygrawerowanie narzędzia od którego zginął człowiek. Morderca, jako zadośćuczynienie za popełniony grzech musiał postawić krzyż w miejscu uśmiercenia ofiary, opłacić uroczystości pogrzebowe, wypłacić tzw.”główszczyznę” (opłata za głowę zabitego), płacić wdowie na utrzymanie jej i jej dzieci, odbyć pielgrzymkę do wyznaczonych miejsc: Jerozolimy, Rzymu, Santiago de Compostela,... i oczywiście przeznaczyć spore datki na kościół (m. in. zakup wosku). Sugeruje się, że pierwsze krzyże mogły zostać zbudowane przez morderców, stąd ich prosta forma (bez inskrypcji, pozbawione jakichkolwiek znaków i symboli). Jednak znawcy sztuki kamieniarstwa nie podzielają tej teorii. Uważają, że ręczna obróbka kamienia jest na tyle trudną sztuką iż stanowi nie lada wyzwanie dla fachowca a co dopiero laika. Ocalone obecnie krzyże, są różnych kształtów i wielkości: od wysokości ok. 30 cm do 270 cm (nawet więcej), rozpiętość ramion: od 30 cm do 120 cm; występują w formie krzyża: łacińskiego, maltańskiego, gotyckiego, św. Antoniego, trójlistnego, greckiego, dwuramiennego. Jakie miały znaczenie poszczególne kształty? - tego do dziś dokładnie nie wiadomo.

Krzyż pokutny w Rydułtowach przy kościele św. Jerzego (śląskie)

Śledząc historię poszczególnych krzyży i związanych z nimi legend, można wywnioskować, że kamienne krzyże zwane pokutnymi, niekoniecznie powstały w charakterze zadośćuczynienia za popełnioną zbrodnię czy na zasadzie pojednania. Z pewnością wyryte na nich inskrypcje zaczęły się pojawiać wraz z upowszechnieniem pisma, niemniej jednak brak inskrypcji i rytu narzędzia nie tłumaczy wczesnego pochodzenia krzyża.

Krzyż pokutny w Rydułtowach

Murowane krzyże nie zawsze pojawiały się w miejscu dokonania zbrodni. Miały też charakter ochronny, na przykład przed zbliżającą się epidemią. Stawiano je wówczas na obrzeżach wsi, by zapobiegły przedostaniu się śmiertelnej choroby do wioski. Takim krzyżem ochronnym był na przykład dwuramienny (ilustracja powyżej), w Hiszpanii znany jako krzyż Caravaca (od miasta Caravaca). Ta forma krzyża przywędrowała na ziemie polskie na przełomie XVI/XVII w. Karawaka stawiano w miejscach, gdzie ludzie obawiali się zarazy (np. cholery). Wiele wskazuje na to, że rydułtowski krzyż takie właśnie spełniał zadanie.